Kleur & compositie
De Stijl lezen: kleur als verhouding
Rood, geel en blauw maken een schilderij herkenbaar. De afstand tussen vlakken en lijnen vertelt minstens zoveel.
Een beperkt palet, veel speelruimte
Bij De Stijl denk je al snel aan rood, geel en blauw, naast zwart, wit en grijs. In Mondriaans werk vormen deze kleuren een middel om verhoudingen te onderzoeken. Het Kunstmuseum beschrijft hoe hij een harmonie zocht die niet afhankelijk was van een herkenbare voorstelling. Een boom of gevel hoefde daarvoor niet meer het uitgangspunt te zijn.
Je kunt die gedachte gebruiken als kijkoefening. Volg eerst de lijnen en bekijk daarna welke vlakken veel ruimte krijgen. Waar staat een klein kleurvlak tegenover een groot licht vlak? Welke afstand ontstaat tussen een lijn en de rand? Zo verschuift de aandacht van het benoemen van kleuren naar hun onderlinge werking.
Bronnen bij dit onderdeel: Kunstmuseum Den Haag — Kleuren & De Stijl
De hand blijft zichtbaar
Een streng ogend schilderij kan het resultaat zijn van veel bijstellen. Bij Compositie met rood, zwart, geel, blauw en grijs uit 1921 beschrijft het Kunstmuseum hoe Mondriaan lijnen verplaatste, verwijderde en inkortte. Ook de kleur veranderde tijdens het werken. De gebruikte tinten zijn niet letterlijk zuivere primaire kleuren en het wit is evenmin een volkomen neutraal wit.
Dat maakt het verschil tussen een verfschema en een geschilderd oppervlak zichtbaar. Mondriaan mengde kleuren om ze op elkaar af te stemmen. Een reproductie laat de ordening zien, maar voor een zorgvuldige bespreking van het werk tellen ook materiaal en ontstaansgeschiedenis mee. Een ogenschijnlijk eenvoudige compositie hoeft dus geen eenvoudige uitvoering te hebben.
Bronnen bij dit onderdeel: Kunstmuseum Den Haag — Compositie met rood, zwart, geel, blauw en grijs
Van vlak naar lat
De lattenleunstoel van Gerrit Rietveld biedt een ruimtelijke vergelijking. Volgens het Rijksmuseum ontwierp hij het model omstreeks 1919; het eerste, ongekleurde exemplaar verscheen in het tijdschrift De Stijl. Pas later kreeg het ontwerp de bekende rood-blauwe uitvoering. De overstekende latten waren al een kenmerk van de constructie. Schrijfster Til Brugman bestelde in 1923 een eigen exemplaar.
Vorm en kleur hoeven dus niet op hetzelfde moment te zijn vastgelegd. Bekijk de stoel eens als een samenstelling van afzonderlijke richtingen: poten, armleggers, rug en zitting. Deze vergelijking met een schilderij is een manier van kijken. Ze maakt vooral duidelijk dat materiaal, verbindingen en uitvoering bij een meubel onderdeel van het ontwerp blijven.
Bronnen bij dit onderdeel: Rijksmuseum — Leunstoel voor Til Brugman
Bronnen en afbakening
Deze uitleg is gebaseerd op de onderstaande primaire bronnen. De controledatum beschrijft de gebruikte versie; publicaties en voorschriften kunnen later veranderen.
- Kunstmuseum Den Haag — Kleuren & De Stijl
- Kunstmuseum Den Haag — Compositie uit 1921
- Rijksmuseum — Leunstoel voor Til Brugman
Een passage laten corrigeren? Bekijk de werkwijze voor correcties.